Ülke ekonomisindeki kötü gidişat ve dışa bağımlılık; gazete
ve kitap basımı yapan yayınevlerini yaşayamaz hale getirirken, basın ve medya
kuruluşlarını da kapanma noktasına getirdi. Büyük medya kuruluşlarına ait bazı
yaygın gazeteler kapanırken, çok sayıda yerel gazete de baskıya son verdi. 2019
yılında Resmi İlan hakkı bulunan günlük gazetelerin 100’den fazlası kapandı.
Yerel gazetelerin asgari 10 kişiyle çıkarıldığı düşünüldüğünde işsiz
gazeteciler ordusuna bin kişi daha eklendi.
2018 yılının üçüncü çeyreğinde başlayan dövizdeki yüksek
dalgalanmalar, gazete kağıdında dışa bağımlı olan Türk basınını derinden
sarstı. Gazeteler, kâğıt krizine yönelik olarak; kadroda küçülmeye giderken,
birçoğu sayfa sayısını düşürdü ve renksiz çıkmaya başladı. Yine çoğu dergi yayına
ara verirken pek çok gazete de zamlandı. Küçülmeye yönelik bütün önlemlere
rağmen il ve ilçe merkezlerinde uzun yıllardır yayın yapan, resmi ilan hakkına
sahip 100’den fazla günlük gazete kapısına kilit vurdu.
Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) İzmir Milletvekili Atila
Sertel, Türk basını açısından 2019 yılını değerlendirdi. 2019 yılını gazete ve
gazeteciler için “kara bir yıl” olarak nitelendiren Atila Sertel, “Türk
basınının son 17 yıldır verdiği ‘basın ve ifade özgürlüğü’ mücadelesine
ekonomik yönden ayakta kalma mücadelesi de eklendi. Ekonomik kriz nedeniyle
Habertürk, Vatan, Güneş, Star gibi yaygın gazetelerin yanı sıra Balıkesir’de 52
yıldır yayımlanan Yeni Haber Gazetesi gibi uzun yıllardır yayınlanan çok sayıda
gazete kapandı. Resmi ilanların yanında iktidarın kaynaklarını da kullanan
yaygın gazetelerin kapanması krizin boyutlarını iyice ortaya çıkardı” dedi.
MUHALİFLERE GÖZDAĞI
2019 yılının son günlerinde yaşanan Sözcü Gazetesi’nin
deneyimli isimlerine verilen hapis cezalarının ve Basın İlan Kurumu’nun
Cumhuriyet ile Birgün gazetelerine resmi ilan akışını durdurma kararlarının
Türk basınının içinde bulunduğu son 17 yılın özeti niteliğinde olduğunu
söyleyen CHP İzmir Milletvekili Atila Sertel, adında “Ak” olan partinin bütün
icraatlarının “kara” olduğunu dile getirdi. CHP Milletvekili Sertel,
demokrasinin olmazsa olmazı basın ve ifade özgürlüğünün CHP iktidarında tüm
kurum ve kuruluşlarıyla işletileceğini söyledi.
Cumhuriyet Halk Partisi’nin gazeteci kökenli Milletvekili
Atila Sertel, 2019 yılında Türk basınında yaşananları şöyle özetledi:
DÖRT GAZETECİDEN BİRİ
İŞSİZ
Yerel basının sıkıntılarına değinmeden önce ülkemizdeki genel durumunu özetlemekte fayda var. Türkiye’de Resmi ilan yayınlama hakkına sahip, Basın İlan Kurumu’nun görev alalında 32’si yaygın, 10’u bölgesel, 642’si de yerel olmak üzere 684 gazete; Valiliklerin görev alanında ise 422 yerel gazete olmak üzere toplamda 1106 gazete mevcut.
Bu gazetelerin asgari kadrolarında hâlen 7 bin 593'ü fikir
işçisi olmak üzere, dağıtım, baskı, büro işçileriyle birlikte yaklaşık 15
binden fazla kişi istihdam ediliyor.
15 Temmuz darbe girişimi sonrasında ise 119 basın yayın
kuruluşu kapatılırken son 5 yılda 3 bin 804 gazetecinin basın kartı iptal
edildi.
Basın sektöründe kapatılan ve kapanan yayın organları
nedeniyle işsizlik yüzde 30’a ulaşmış, son 10 yılda işsiz kalan gazeteci sayısı
10 bini aştı.
Gazetecilik bölümü mezunları içinde işsizlik oranı 2016’da
yüzde 19,2, 2017 yılında ise yüzde 19,1 olarak gerçekleşmiştir. TÜİK mesleklere
göre işsizlik güncel verilerine göre 2018 güncel verilerine göre yüzde 25
oranla gazetecilikteki işsizlik rekor düzeydedir. Bu orana gazeteci olduğu
halde başka bir alanda çalışanları da eklediğimizde mesleğini yapamayan ve
işsiz olan gazeteci sayısı çok daha yüksek boyutlara ulaştı. Öte yandan
yazdıkları ve düşünceleri nedeniyle cezaevinde bulunan 108 gazeteci de
mesleklerini yapamıyor.
Türkiye Gazeteciler Sendikası’nın yaptığı bir araştırmaya
göre 2018 yılında ülkedeki üniversitelerin gazetecilik bölümlerinden 2000-2150
arasında öğrenci mezun oldu. Sektördeki işsizlik oranı hesaba katıldığında
mezun olan her dört gençten biri işsiz kalma tehdidi ile yüz yüze kaldı.
KAĞIT KRİZİ
GAZETELERİ VURDU
Ekonomide yaşanan kötü gidişat ve dışa bağımlılık; gazete ve
kitap basımı yapan yayınevlerini yaşayamaz hale getirirken, basın ve medya
kuruluşlarını da kapanma noktasına getirdi. Büyük medya kuruluşlarına ait bazı
yaygın gazeteler kapanırken, çok sayıda yerel gazete de baskıya son verdi.
Kâğıt krizine yönelik olarak; sayfa sayısını azaltma, sayfa yüzölçümlerini
küçültme, kadro sayısını azaltma ve gazete satış adedini düşürmeye yönelik
kararlar aldı. Zor günler geçiren yerel gazeteler, kadroda küçülmeye giderken,
birçoğu sayfa sayısını düşürdü ve renksiz çıkmaya başladı. Yine çoğu dergi
yayına ara verirken pek çok gazete de zamlandı.
2017’de tonu 750 Avro olan kâğıdın 900 Avro’ya çıktı, ithal
kâğıt 5’te 3 azaldı. Yayıncı maliyeti yüzde 60 arttı. Türkiye’de sadece birinci
hamur kâğıt üretilmekte, bu üretim de pazarın yüzde 3’üne denk gelmektedir.
Gazete ile kitap kağıdının neredeyse tamamı ithal ediliyor. Sektör temsilcileri
kağıtta dışa bağımlılığın yerini mutlaka yerli üretime bırakması gerektiğini
vurguluyor.
SETA VAKFI
GAZETECİLERİ FİŞLEDİ
Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmalar Vakfı (SETA), yeni
yayımladığı “Uluslararası Medya Kuruluşlarının Türkiye Uzantıları” başlıklı
raporda, yabancı basının Türkçe servislerinde çalışan gazetecileri hedef aldı.
Raporda, gazeteciler özgeçmişleriyle tek tek listelenerek, yaptıkları
retweet’ler ve daha önce hangi gazetelerde çalıştıkları rapor şeklinde Temmuz
2019 tarihinde kamuoyuyla paylaşıldı.
Raporda özellikle uluslararası yayın kuruluşlarının Türkiye
faaliyetlerine ve bu kurumlarda çalışan gazetecilere yer verildiği görüldü.
Voice of America (VOA) yanı sıra BBC, Deutche Welle, Euronews, Sputnik, CRJ ve
The Independent’in kurumları yer aldı.
Raporda, söz konusu kuruluşlarca yapılan haberler kısaca ele
alındıktan sonra görevli gazeteciler hakkında isim isim geçmişte hangi medya
kuruluşlarında çalıştıkları bilgileri (eksiklikler ile) verilerek, Twitter’daki
sosyal medya paylaşımlarıyla ilgili “hükümet karşıtı” veya “hükümete eleştirel”
gibi yorumlar sıralandı. Rapora gazetecilerden ve basın meslek örgütlerinden
çok sayıda tepki geldi. Türkiye Gazeteciler Sendikası raporu hazırlayanlar
hakkında suç duyurusunda bulundu.
SETA Raporu’nda fişlenen gazetecilerden bazıları şöyle:
“Mahfi Eğilmez, Fehim Taştekin, Nevşin Mengü, Banu Güven, Bülent Mumay, Zafer
Arapkirli, Yavuz Oğhan, Ahu Özyurt, İsmail Saymaz, Akif Beki, Hülya Polat,
Serdar Cebe, Mahir Boztepe, Ceyda Karan, Rengin Arslan, Tuğçe Akkaş, Can
Ataklı, Nevzat Çiçek, Fuat Keyman.”
KAPANMALAR ARTARAK
DEVAM ETTİ
Dövizdeki sert dalgalanma ve artışlarla birlikte 2018
yılının ikinci yarısından itibaren hissedilen ekonomik kriz, 2019 yılında da
devam etti. Bu süreçte gazeteler basın ve ifade özgürlüğüne yönelik baskıların
yanı sıra iki ciddi krizle daha uğraştı: Kağıt ve ekonomi. Bütün bu nedenlerden
dolayı yazılı basındaki yaprak dökümü devam etti. Türkiye’nin hemen her ilinde
resmi ilan hakkı olmasına rağmen en az iki gazete kapandı.
• 2002
yılında Doğan Grubu’nun çatısı altında yayın hayatına başlayan Demirören Medya
Grubu'nun 5 gazetesinden birisi olan Vatan Gazetesi kapatma kararı alındı.
• 9 Haziran
2012 tarihinde yayın hayatına başlayan ve Sözcü Grubu'nun çıkardığı AMK Spor
(Açık Mert Korkusuz) gazetesi, Ocak 2019 tarihinde yayın hayatına son verdi.
• 1 Mart
2009'da dev bir matbaa yatırımı ile yayın hayatına başlayan Ciner Grubu çatısı
altındaki Gazete Habertürk, kağıt gazetelerin satışlarının iyice düşmesi,
reklamların azalması ve artan baskı maliyetleri nedeniyle yayın hayatına son
verdi.
• Hükümete
yakın TürkMedya bünyesinde faaliyet gösteren Star ve Güneş gazetesi 2019
yılının son gününde son sayılarıyla çıkarak kapısına kilit vurma kararı alındı.
Güneş gazetesinin Akşam gazetesi içerisinde dört sayfa ek olarak yer almaya
devam edeceği duyuruldu.
• Bursalı
ünlü iş adamı ve eski devlet bakanı Cavit Çağlar'ın 19 Aralık 1994'te Bursa'da
kurduğu Olay TV ile 1995 yılında kurduğu Olay Radyo yayın hayatına son verdi.
35 gazeteci işsiz kaldı. Olay Gazetesi'nin yayın hayatına şimdilik devam
edeceği öğrenildi.
• 15 yıldır
düzenli olarak yayınlanan Güncel Hukuk Dergisi, 175. sayısıyla okurlarına veda
etti.
• Ekim
2014’te yayın hayatına başlayan aylık dergi Magma Dergisi ekonomik kriz
nedeniyle yayınlarını iki aylık periyodlarla sürdürme kararı aldığını açıkladı.
• Karaman’da
altı yerel gazete, ekonomik nedenlerden yayın hayatlarını ‘haftalık gazete’
olarak sürdürmeye başladı. 1 Ocak 2019 tarihi itibarıyla, farklı sayıda
yayınlanan gazeteler haftada 3 gün, 6 sayfa olarak okurlarına ulaşmaya başladı.
• Ekonomik
sıkıntılar nedeniyle bir süredir zorlanan Samsun Olay Gazetesi de kapanan
gazeteler arasındaki yerini aldı. Böylece Samsun’da yayın yapan günlük gazete
sayısı 11’den 6’ya düştü.
• Kocaeli'de
14 yıllık Darıca Gazetesi zor koşular yüzünden baskıya son verdi.
• Balıkesir’de
52 yıldır yayımlanan Yeni Haber Gazetesi ekonomik kriz nedeniyle yayın hayatına
son verdi.
• Artan
döviz fiyatları karşısında maliyetlere dayanamayan İzmir'in günlük gazeteleri
Pazar günleri çıkmama kararı aldı. İzmir Gazeteciler Cemiyeti'nin gazetesi olan
Dokuz Eylül ile birlikte Ege Telgraf, Haber Ekspres, Yeni Bakış, Ticaret, Yenigün
ve İlkses gazeteleri haftada 6 gün yayınlanmaya başladı. Bu gazetelerden
bazıları sayfa sayılarını da düşürdü.
• Gaziantep’te
yayımlanan 19 yerel gazete, 3 katına çıkan kağıt ve kalıp fiyatlarından
kaynaklı sorunu aşmak için çareyi siyah-beyaz baskı yapmakta ve sayfa sayısını
azaltmakta buldu.
• Türkiye
genelinde illere göre kapanan gazete sayıları ortalama şöyle oluştu: “Adana
(3), Afyonkarahisar (2), Ankara (1), Antalya (4), Aydın (4), Balıkesir (2),
Bursa (5), Çanakkale (4), Diyarbakır (1), Edirne (1), Gaziantep (2), İstanbul
(5), İzmir (4), Kocaeli (1), Konya (4), Manisa (8), Mardin (1), Mersin (1),
Ordu (1), Samsun (1),
Şanlıurfa (1), Trabzon (2), Van (1), Kütahya (2), Burdur
(2), Isparta (3), Niğde (2), Aksaray (2), Kırşehir (3), Bartın (1), Düzce (2),
Amasya (3), Adıyaman (3), Bayburt (2), Ardahan (5), Kars (5), Siirt (3), Şırnak
(3), Hakkari (2).”
GAZETECİLER TEHDİT
EDİLDİ SALDIRIYA UĞRADI
• Yeniçağ
Gazetesi Yazarı Yavuz Selim Demirağ, evinin önünde altı kişinin saldırısına
uğradı. Saldırganlardan ikisi yakalandı.
• MHP
Kastamonu İl Başkanı Yüksel Aydın'ın öğrenci etkinliğini bastığı haberini yapan
AJANS 37 muhabiri Mehmet Eren, Kastamonu meydanında saldırıya uğradı.
• Antalya'nın
deneyimli gazetecilerinden İdris Özyol'a bir grup tarafından saldırı
düzenlendi. 15 Mayıs akşamında çalıştığı gazetenin önünde düzenlenen saldırıda
yaralanan Özyol, Antalya Atatürk Devlet Hastanesinde tedavi altına alındı.
Saldırganlar yakalandı.
• Antalya
Aksu'da "Güney Haberci" isimli internet sitesinin sahibi gazeteci
Ergin Çevik kimliği belirsiz üç kişi tarafından darp edildi. Saldırının
Çevik’in köşesine taşıdığı Kundu’daki Orion Pazarı ile ilgili yazısından
kaynaklanmış olabileceği iddia edildi.
• T24
muhabiri Gökçer Tahincioğlu, yaptığı Hizbullah haberi sonrasında çok sayıda
tehdit aldığını açıkladı.
• Adana’da
Egemen Gazetesi imtiyaz sahibi gazeteci Hakan Denizli, Evren Sitesi’ndeki
evinden çıkarken uğradığı silahlı saldırı sonucu baldırından yaralandı. Yanında
torunu ve kızı varken silahlı saldırıya uğrayan gazeteci Seyhan Devlet
Hastanesine kaldırıldı.
• Gazeteci
Sabahattin Önkibar, Ankara'da evine 300 metre kala 3 kişi tarafından yumruklu
saldırıya uğradı.
• Cumhuriyet
Gazetesi yazarı Mine Kırıkkanat’ın evinin, yurtdışında olduğu sırada polis
kılığına girmiş iki kişi tarafından arandığı ortaya çıktı. Mine Kırıkkanat,
aynı günlerde Frankfurt Main’den gelmiş görünen bir mail ile yeni bir ölüm
tehdidi aldı.
• Türk
Silahlı Kuvvetleri komuta kademesine hakaret ettiği iddiasıyla hakkında
soruşturma açılan Akit Gazetesi Haber Müdürü Murat Alan Gaziosmanpaşa
Sarıgöl'de 4 kişinin saldırısına uğradı.
• SETA
Vakfı, Uluslararası Medya Kuruluşlarının Türkiye Uzantıları başlıklı rapor ile
gazeteciler fişlendi. Türkiye Gazeteciler Sendikası SETA Vakfı'nın fişleme
raporu nedeniyle suç duyurusunda bulundu.
• Sendika.org
kameramanı Murat Bay'ın kamerası Diyarbakır'da kayyuma karşı yapılan
protestoları takip ettiği sırada TOMA tarafından kamerası ezildi. Gazetecilerin
görüntü alması engellenmeye çalışıldı.
• Adıyaman’da
Menzil tarikatına üye kişiler bir köyde 230 bin metrekarelik alana inşa edilen
‘Buhara Evleri’nde boğulan çocuğun haberini yapmak isteyen gazetecinin etrafını
çevirip, çektiği fotoğrafları sildi.
• Cumhurbaşkanı
Erdoğan, Eylül ayında ABD'ye yaptığı ziyaret öncesi FOX TV muhabirinin Tank
palet fabrikasıyla ilgili CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu'nun "gizli
kararname çıkarıldı" iddiasına ilişkin sorusu üzerine, "Fox TV'yi bir
yalan medya olmaktan çıkarın. Bir defa dürüst olun" dedi.
• Konya'da
kutlanan 24 Kasım Öğretmenler Günü'nde Vali Cüneyit Orhan Toprak, konuşma
yapacağı sırada karşısında bacak bacak üstüne attı diye bir öğretmeni "Sen öğretmen misin birader? Öğretmen
gibi otur da bir görelim" diyerek azarladı. Vali Toprak'ın uyardığı
kişinin yerel gazeteci olduğu ortaya çıktı. Daha sonra muhabir Ali Kuş'un
patronu Anadolu'da Bugün Gazetesi İmtiyaz Sahibi Ahmet Baydar, Konya Valisini
makamında ziyaret ederek “Valimizin yanındayız. Valimizin yıpratılmaya
çalışılmasının karşısındayız” dedi. Muhabir Ali Kuş'un ise izne ayrıldığı
ortaya çıktı.
• Korkusuz Gazetesi yazarı Ahmet Takan, evinin önünde saldırıya uğradı. Beyzbol sopalı bir kişi tarafından gerçekleştirilen saldırıda, gazeteci Ahmet Takan bel ve sırtından darp edildi.
• Gazeteci
Metin Işık Iğdır’da MHP’lilerin saldırısına uğradı. Ölümden dönen gazetecinin
darp edilme nedeni MHP milletvekili Yaşar Karadağ’ı eleştirmek oluğu iddia
edildi. Işık, "Yazdığım haberler birilerini rahatsız ettiği için saldırıya
uğradım. Saldırganların kimliği belli. Adalet önünde hesap vermelerini
istiyorum" dedi.
• Yılın son günlerinde İYİ Parti Genel Başkanı Meral Akşener'in basın danışmanı, Yeniçağ gazetesi yazarı Murat İde evinin önünde 7-8 kişinin saldırısına uğradı.
